การวิเคราะห์เพื่อการวางแผนการผลิตที่นำไปสู่การดำรงชีพอย่างยั่งยืน

นายสำราญ สะรุโณ

กลุ่มวิชาการ(พัทลุง) สำนักวิจัยและพัฒนาการเกษตรเขตที่ 8

-------------------------------------------------------------------

เอกสารฉบับนี้จะนำเสนอเนื้อหาโดยสรุปของความรู้ 3 เรื่อง คือ

1. การวางแผนการผลิต

2. แนวความคิดการดำรงชีพอย่างยั่งยืน

3. แนวทางการวิเคราะห์เพื่อการวางแผนการผลิต

การวางแผนการผลิต

เหตุผลสำคัญที่เราต้องมาคิดเรื่องการวางแผนการผลิตเนื่องจากการผลิตของเรามีการเปลี่ยนแปลงจากอดีตมากตัวอย่างเช่น

1. ความอุดมสมบูรณ์ของธรรมชาติลดลง (ดินไม่สมบูรณ์ น้ำมีน้อย แหล่งอาหารพืช/สัตว์ลดน้อย ฝนฟ้าอากาศแปรปรวน) ทำให้เราไม่สามารถทำการผลิตได้หากไม่อาศัย การปรับปรุงบำรุงดิน การบำรุงรักษาพืช/สัตว์ รวมถึงการใช้ความรู้ใหม่ๆ

2. การเกษตรเป็นหนึ่งในหลายส่วนของวิถีชีวิตชาวชนบทไทย ปัจจุบันเราผูกพันอยู่กับองค์ประกอบหลายอย่างที่กำลังเปลี่ยนแปลงเช่น

เราอาศัยภาคนอกเกษตร เช่นอาชีพเสริม และรับจ้าง

มีการแข่งขันทางการค้า

การเมือง องค์กรรัฐ กลุ่ม ชุมชน เราต้องเข้าไปมีส่วนร่วมมากขึ้น

ความต้องการของมนุษย์เราที่ค้นหาความสมดุลในการดำรงชีพ

3. เกษตรกรตื่นตัว รับความรู้ได้รวดเร็ว และมีความสามารถทำงานบนพื้นฐานของการใช้ความรู้ที่หลากหลาย

เมื่อการผลิตการเกษตรเป็นศาสตร์ที่อาศัยปัจจัยประกอบมากขึ้นนอกเหนือจากการเพิ่มผลผลิตดังที่เคยเป็นโจทย์ให้เกษตรกร นักวิจัย และนักส่งเสริมมาตั้งแต่อดีต การวางแผนการจัดการฟาร์มเพื่อให้สามารถสนองการดำรงชีพของเกษตรกรในปัจจุบันจึงมีความสำคัญมาก

แนวความคิดการดำรงชีพอย่างยั่งยืน

การดำรงชีพ หมายถึง งาน กิจกรรม ความสามารถ ทรัพย์สิน ทั้งเป็นวัตถุและส่วนประกอบในสังคม ซึ่งมนุษย์ทำเพื่อการมีชีวิตอยู่

การดำรงชีพอย่างยั่งยืน หมายถึง การแสดงออกถึง ศักยภาพในการต่อสู้หรือรับมือกับความตึงเครียดหรือผลกระทบที่เกิดขึ้น โดยยังคงดำรงความเป็นอยู่ที่ดีต่อไปได้

การวัดระดับความยั่งยืนในการดำรงชีพใช้เกณฑ์พิจารณาจาก

ความยืดหยุ่นได้เมื่อเกิดผลกระทบ

ไม่ขึ้นกับการสนับสนุนจากภายนอก

รักษาทรัพยากรไว้ได้นาน

ไม่ทำลายวิถีการดำรงชีวิตผู้อื่น หรือสามารถประนีประนอมร่วมกันได้

ก่อให้เกิดความยั่งยืนของการใช้สภาพแวดล้อม

ความยั่งยืนทางเศรษฐกิจของครัวเรือน และชุมชน

การวิเคราะห์เพื่อการวางแผนการผลิตที่นำไปสู่การดำรงชีพอย่างยั่งยืน

วิเคราะห์การดำรงชีพ ตามองค์ประกอบ 5 ประการคือ

1. วิเคราะห์องค์ประกอบด้านความอ่อนแอและไม่แน่นอน

เป็นภาวะที่เกิดขึ้นและส่งผลกระทบ ต่อการผลิตและการดำเนินชีวิต ได้แก่

1.1 ภาวะที่เกิดผลกระทบอย่างทันทีทันใดและรุนแรง ส่งผลเสียหายต่อการผลิตดำรงชีพหรือการทำการเกษตร ได้แก่

ภัยธรรมชาติ และความเสียหายจากภัยธรรมชาติที่เกิดขึ้นมีอะไรบ้าง

การขาดเงินใช้จ่ายอย่างทันทีทันใด เกิดเมื่อใด ส่งผลอะไรบ้าง

ความขัดแย้งในสังคม/ครอบครัว เกิดขึ้นกรณีใด ส่งผลอะไรบ้าง

ปัญหาสุขภาพมนุษย์ ศัตรูพืช สัตว์ เกิดอะไร ส่งผลเสียหายอย่างไร

1.2 ภาวะแนวโน้ม การเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาล และการเคลื่อนไหวของปัจจัยต่างๆ ได้แก่

แนวโน้มการเคลื่อนไหวราคาผลผลิต เกิดขึ้นกรณีใด ส่งผลอะไรบ้าง

แนวโน้มการให้ผลผลิตของพืช เกิดขึ้นกรณีใด ส่งผลอะไรบ้าง

แนวโน้มปริมาณฝนตก เกิดขึ้นอย่างไร ส่งผลอะไรบ้าง

ความจำเป็นต้องใช้หนี้ตามกำหนดเวลา เกิดขึ้นกรณีใด ส่งผลอะไรบ้าง

แนวโน้มรายจ่ายต่างๆ เกิดขึ้นกรณีใด ส่งผลอะไรบ้าง

2. วิเคราะห์องค์ประกอบจากการเปลี่ยนแปลงจากภาครัฐ และองค์กรชุมชน ได้แก่

กฎหมาย ที่มีผลต่อการผลิตมีอะไร ส่งผลอย่างไร่

การเปลี่ยนผู้นำชุมชน เกิดขึ้นเมื่อไร ส่งผลอย่างไร

การรวมกลุ่มในชุมชน มีอย่างไร ส่งผลอะไร

โครงการส่งเสริมการเกษตร มีเมื่อไร รูปแบบการส่งเสริม ระดับการเข้าไปมีส่วนร่วมของชุมชน มีอย่างไร ส่งผลอะไรบ้าง

3. วิเคราะห์องค์ประกอบทรัพย์สิน หรือทุนในการดำรงชีพ

เป็นต้นทุนที่เกษตรกรนำมาใช้ในการผลิตหรือการดำรงชีพ ได้แก่

ต้นทุนมนุษย์ ได้แก่

ความรู้ ความสามารถ ความชำนาญ มีด้านไหน

ประสบการณ์ การรับการอบรมดูงาน มีมากน้อยขนาดไหน

สุขภาพ มีปัญหาเจ็บป่วยที่เป็นอุปสรรคต่อการทำงานหรือไม่

· ต้นทุนธรรมชาติ ได้แก่

¨ ดิน น้ำ ป่าไม้ อุดมสมบูรณ์ เกื้อกูลอย่างไร

¨ ความหลากหลายของพืชพรรณ มีมากน้อยอย่างไร

§ ต้นทุนการเงิน ได้แก่

เงินสะสมที่สามารถนำมาใช้ประโยชน์ได้ มีเท่าไร

เงินหมุนเวียน จากแหล่งไหน มีเท่าไร

ต้นทุนกายภาพ ได้แก่

สิ่งอำนวยความสะดวกเช่น ถนน ไฟฟ้า มีหรือไม่

วัสดุที่ใช้ในการผลิต เช่นปุ๋ย พันธุ์ มีหรือไม่

ต้นทุนสังคม ได้แก่

การรวมกลุ่ม มีกลุ่มอะไรบ้าง ส่งผลอย่างไร

หน้าที่ในสังคม ดำรงตำแหน่งอะไรบ้าง

ภาวะการเป็นผู้นำ มีมากน้อยอย่างไร

4. วิเคราะห์กลยุทธ์การดำรงชีพ

ทางเลือก รูปแบบ หรือเทคนิค ที่เกษตรกรใช้ทำการผลิต เหมาะสมกับลักษณะพื้นที่ ภูมิประเทศ ที่ถือครอง และช่วงเวลา อย่างไร

5. วิเคราะห์ผลลัพธ์

เป็นผลได้ที่เกิดจากการเลือกกลยุทธ์ในการผลิตและการดำรงชีพซึ่งแสดงออกถึงการดำรงชีพอย่างยั่งยืนแต่ละด้านว่ามีมากน้อยขนาดใหน ได้แก่

การมีรายได้เพิ่มขึ้น

การเพิ่มความมั่นคงด้านอาหาร

การลดความอ่อนแอ

การเพิ่มการเป็นอยู่ที่ดีขึ้น

การเกิดความยั่งยืนในการใช้ทรัพยากรธรรมชาติ

กรณีตัวอย่าง

ความอ่อนแอ		ผลกระทบ		ยุทธ์วิธีปรับปรุง
น้ำท่วม		ข้าวเสียหาย ไม่มีพื้นที่เลี้ยงสัตว์		เปลี่ยนพันธุ์ เปลี่ยนวิธีปลูก ปรับที่เลี้ยงสัตว์
ฝนแล้ง		พืชเสียหาย
โรคศัตรูระบาด		พืช สัตว์ ตาย		ใช้ยาในนาข้าว ฉีดยา สุกร
ความจำเป็นต้องใช้หนี้		ต้องใช้เงินทุน		เพิ่มการผลิตสุกร
ความเคลื่อนไหวและแนวโน้มของราคาข้าว		โอกาสสร้างรายได้		เพิ่มการดูแลรักษา เลือกพันธุ์ข้าวดี
การแพร่กระจายของเทคโนโลยี		ได้ความรู้ใหม่		เลือกพันธุ์ดี ใช้เครื่องจักรกล วิธีปฏิบัติใหม่ๆ
ความเจริญของเมือง		ความสะดวก การติดต่อ สื่อสาร		ปรับวิธีการดูแลรักษา
ความสมบูรณ์ของทุ่งหญ้า		อาหารสัตว์		ปรับวิธีการดูแล เพิ่มเลี้ยงสัตว์
โครงการส่งเสริมการเกษตร		ได้เงินทุน ได้ความรู้ ได้วัสดุการผลิต ได้การมีส่วนร่วม		ปรับวิธีดูแลรักษา เพิ่มการผลิต
ตั้งกลุ่ม		มีแหล่งเงินทุน การมีส่วนร่วม ได้แลกเปลี่ยนความคิดเห็น		ปรับการดูแลรักษา เพิ่มการผลิต
ผู้นำชุมชน และการเปลี่ยนผู้นำ		การชักนำโครงการ การติดต่อกับรัฐ		เพิ่มการผลิต
บทบาทเจ้าหน้าที่ส่งเสริม		การชักนำโครงการ การติดต่อกับรัฐ การมีส่วนร่วม		เพิ่มการผลิต เปลี่ยนวิธีดุแลรักษา
การบังคับกฎหมายสรรพสามิต		การจับกุม ควบคุม		เปลี่ยนวิธีการแปรรูปผลผลิต