การพัฒนารูปแบบระบบการปลูกพืชให้เหมาะสมกับพื้นที่ตามแนวเศรษฐกิจพอเพียงในพื้นที่ภาคใต้ตอนล่าง

Development on cropping patterns under the Sufficiency Economy in Lower Southern Area

กลุ่มวิชาการ (พัทลุง) สำนักวิจัยและพัฒนาการเกษตรเขตที่8

กรมวิชาการเกษตร ต.ลำปำ อ.เมือง จ.พัทลุง โทร 074 614590

ความสำคัญและที่มาของปัญหาที่ทำการวิจัย

เศรษฐกิจพอเพียง เป็นพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯ ที่ได้พระราชทานให้เป็นแนวปฏิบัติของประชาชนชาวไทยมาเป็นระยะเวลามากกว่า 25 ปี ไดทรงเนนหาแนวทางการแกไขเพื่อใหรอดพ้น และสามารถดํารงอยูไดอยางมั่นคงและยั่งยืนภายใตกระแสโลกาภิวัตนและความเปลี่ยนแปลงตางๆ แนวพระราชดำริดังกล่าวได้กลายเป็นปรัชญาที่รัฐบาลนำมาใช้เป็นแนวทางในการพัฒนาประเทศ โดยโครงการวิจัยเศรษฐกิจพอเพียงสํานักงานทรัพย์สินสวนพระมหากษัตริย์ ได้นำแนวคิดมาเผยแพร่ภายใต้ประเด็นสำคัญ 3 ประการ คือ การเรียนรู้หลักปรัชญา การนำมาประยุกต์ใช้ และการขับเคลื่อนไปสู่เป้าหมาย

สำหรับการนำแนวคิดเศรษฐกิจพอเพียง มาใช้ในด้านการเกษตรถือว่าเป็นช่องทางหลักที่สำคัญเนื่องจากประเทศไทยเป็นประเทศเกษตรกรรม พระราชดำริที่เกี่ยวข้องกับการเกษตรมีมากมายทั้งในส่วนของปรัชญาและหลักการปฏิบัติ การจะขยายผลและนำไปสู่วิธีการปฏิบัติที่เหมาะสมกับเงื่อนไขของเกษตรกรที่ค่อนข้างมีข้อจำกัดทั้งทางด้านกายภาพ ชีวภาพ เศรษฐกิจสังคมในแต่ละพื้นที่ จะต้องอาศัยหลายภาคส่วนร่วมกัน โดยเฉพาะด้านการนำหลักปรัชญามาประยุกต์ใช้ในด้านการผลิตพืช ถือเป็นหน้าที่ของกรมวิชาการเกษตรที่จะทำการศึกษา ค้นคว้า รูปแบบการปฏิบัติเพื่อเป็นต้นแบบ องค์ความรู้ ในการขับเคลื่อนและสร้างเครือข่ายการเรียนรู้ต่อไป

วัตถุประสงค์ของโครงการวิจัย

1) เพื่อให้ได้รูปแบบการดำรงชีพ และตัวชี้วัด การดำรงชีพตามแนวเศรษฐกิจพอเพียงของครัวเรือนเกษตรกรในเขตระบบการปลูกพืชต่างๆของจังหวัดพัทลุง 10 ระบบการปลูกพืช

2) เพื่อให้ได้เทคโนโลยีการผลิตพืชที่เหมาะสมกับภูมิสังคมที่เกิดจากการผสมผสานระหว่างเทคโนโลยีสมัยใหม่กับภูมิปัญญาของเกษตรกรในเขตระบบการปลูกพืชต่างๆของจังหวัดพัทลุง 10 ระบบการปลูกพืช

3) เพื่อให้ได้เทคโนโลยีที่เหมาะสมภูมิสังคมสำหรับการผลิตพืชผัก พืชสมุนไพร 4 ระบบการปลูกพืช และการผลิตพืชในระบบเกษตรผสมผสาน 2 ระบบการปลูกพืช ตามแนวทางเกษตรอินทรีย์ ที่จะนำมาปรับใช้ในเศรษฐกิจพอเพียง

4) เพื่อให้ได้ครัวเรือนเกษตรกรต้นแบบการดำรงชีพตามแนวเศรษฐกิจพอเพียง 10 ต้นแบบ ได้แปลงต้นแบบการเรียนรู้การผลิตพืชตามแนวเศรษฐกิจพอเพียงโดยพัฒนาจากภูมิปัญญา 6 แปลง เกษตรทฤษฎีใหม่ 4 แปลง และ แปลงเรียนรู้ตามแนวเกษตรอินทรีย์ 2 แปลง

ระยะเวลาดำเนินการ ปี2551-2553

วิธีการดำเนินงาน

กรอบแนวความคิด เริ่มจากการวิเคราะห์การดำรงชีพของครัวเรือนเกษตรกรตามแนวเศรษฐกิจพอเพียง จากนั้นทำการทดสอบและพัฒนาเทคโนโลยีการผลิตพืช ซึ่งเป็นการศึกษาองค์ความรู้ด้านเทคโนโลยีที่เหมาะสมกับภูมิสังคม เกษตรทฤษฎีใหม่ และ เกษตรอินทรีย์ ผลที่ได้จะเกิดคือได้เกษตรกรที่เป็นต้นแบบและองค์ความรู้ ที่จะนำมาใช้ในกระบวนการขับเคลื่อนต่อไป โดยผสมผสานกรอบแนวความคิดต่างๆ ดังนี้

1. การทำความเข้าใจการดำรงชีพของเกษตรกร

ใช้กรอบแนวความคิดเศรษฐกิจพอเพียง (Sufficiency Economy) เป็นแนวความคิดหลัก และใช้แนวความคิดการวิเคราะห์การดำรงชีพอย่างยั่งยืน (Sustainable Livelihoods) เป็นปัจจัย (factor) เสริมในการอธิบาย

2. การพัฒนาเทคโนโลยีการผลิตพืช

ใช้แนวคิดการใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่น ผสมผสานแนวคิด เกษตรทฤษฎีใหม่ (New Theory Agriculture) เกษตรดีที่เหมาะสม (Good Agricultural Practice) และเกษตรอินทรีย์ (Organic Agriculture)

3. กระบวนการทำงานวิจัย

ใช้แนวคิดการพัฒนาเทคโนโลยีแบบมีส่วนร่วม (Participatory Technology Development) เป็นเครื่องมือในการทำงาน

	ความพอประมาณ
ความมีเหตุผล

ระบบภูมิคุ้มกัน

ภาพที่1 กรอบแนวความคิด ในการวิจัยและพัฒนาเทคโนโลยีการผลิตพืชตามแนวเศรษฐกิจพอเพียงในพื้นที่ภาคใต้ตอนล่าง

กิจกรรมการวิจัย

ชื่อกิจกรรม	ชื่อกิจกรรมย่อย	ชื่อการทดลอง
1. การพัฒนาและทดสอบเทคโนโลยีการจัดระบบการปลูกพืชเพื่อนำไปสู่เศรษฐกิจพอเพียงของครัวเรือนเกษตรกรพื้นที่ภาคใต้ตอนล่าง	1.1 การศึกษาระบบการดำรงชีพตามแนวเศรษฐกิจพอเพียงของครัวเรือนเกษตรกรต้นแบบ	1.1.1 การศึกษาระบบการดำรงชีพตามแนวเศรษฐกิจพอเพียงของครัวเรือนเกษตรกรต้นแบบพื้นที่ภาคใต้ตอนล่าง จังหวัดพัทลุง
	1.2 การพัฒนาและทดสอบเทคโนโลยีผสมผสานกับภูมิปัญญาท้องถิ่นในการผลิตพืชของครัวเรือนเกษตรกรตามแนวทางเศรษฐกิจพอเพียง	1.2.1 การพัฒนาและทดสอบเทคโนโลยีผสมผสานกับภูมิปัญญาท้องถิ่นในการผลิตพืชของครัวเรือนเกษตรกรตามแนวทางเศรษฐกิจพอเพียงจังหวัดพัทลุง
	1.3 การพัฒนาและขยายผลเทคโนโลยีการผลิตพืชจากแปลงต้นแบบเกษตรทฤษฎีใหม่สู่เศรษฐกิจพอเพียงของครัวเรือนเกษตรกร	1.3.1 การพัฒนาและขยายผลเทคโนโลยีการผลิตพืชจากแปลงต้นแบบเกษตรทฤษฎีใหม่สู่เศรษฐกิจพอเพียงของครัวเรือนเกษตรกร จังหวัดพัทลุง
2. การพัฒนาและทดสอบเทคโนโลยีการผลิตพืชที่นำไปสู่การเกษตรแบบอินทรีย์เพื่อเศรษฐกิจพอเพียงของเกษตรกรในเขตพื้นที่ภาคใต้ตอนล่าง	2.1 การพัฒนาและทดสอบเทคโนโลยีการผลิตพืชผักและสมุนไพรที่นำไปสู่การเกษตรแบบอินทรีย์	2.1.1 การพัฒนาและทดสอบเทคโนโลยีการผลิตพืชผักที่นำไปสู่การเกษตรแบบอินทรีย์
		2.1.1 การพัฒนาและทดสอบเทคโนโลยีการผลิตกระชายดำที่นำไปสู่การเกษตรแบบอินทรีย์
	2.2 การพัฒนาและทดสอบเทคโนโลยีการผลิตพืชที่นำไปสู่การเกษตรแบบอินทรีย์ในแปลงต้นแบบระบบเกษตรผสมผสาน	2.2.1 การพัฒนาและทดสอบเทคโนโลยีการผลิตพืชที่นำไปสู่การเกษตรแบบอินทรีย์ในแปลงต้นแบบระบบเกษตรผสมผสานจังหวัดพัทลุง
		2.2.2 การพัฒนาและทดสอบเทคโนโลยีการผลิตพืชที่นำไปสู่การเกษตรแบบอินทรีย์ในแปลงต้นแบบระบบเกษตรผสมผสานจังหวัดสงขลา

กิจกรรมที่1 การพัฒนาและทดสอบเทคโนโลยีการจัดระบบการปลูกพืชเพื่อนำไปสู่เศรษฐกิจพอเพียงของครัวเรือนเกษตรกรพื้นที่ภาคใต้ตอนล่าง

กิจกรรมย่อยที่1 การศึกษาระบบ การดำรงชีพตามแนวเศรษฐกิจพอเพียงของครัวเรือนเกษตรกรต้นแบบ

วิธีการ

เป็นการวิจัยเชิงสำรวจ ที่ผสมผสานระหว่างกรอบแนวความคิดการดำรงชีพอย่างยั่งยืน Sustainable

Livelihoods) และกรอบแนวความคิดเศรษฐกิจพอเพียง (Sufficiency Economy)

การกำหนดจำนวนตัวอย่างที่ศึกษา หลักการกำหนดตัวอย่างที่ใช้ในการศึกษา คือ ให้ครอบคลุมตัวแทนเกษตรกรระบบการปลูกพืชเดิมที่ดำเนินการอยู่ และสอดคล้องกับแนวทางการขับเคลื่อนเศรษฐกิจพอเพียงคือการสร้างแกนนำ กลุ่ม และเครือข่าย จำนวนตัวอย่างที่ใช้ในการศึกษาแต่ละจังหวัดเมื่อแบ่งตามเขตนิเวศน์ 2 เขต จะได้ระบบการปลูกพืชหลัก 6 ระบบ หรือ 6 ราย ดังนี้

เขตนิเวศน์	ระบบการปลูกพืชหลักเดิมของเกษตรกร
เขตพื้นที่ลุ่มข้าวเป็นหลัก	ข้าว+พืชผัก
	ข้าว-พืชไร่
	ข้าว+ไม้ผล
เขตพื้นที่ดอนยางพาราเป็นหลัก	ยางพารา+พืชไร่
	ยางพารา+พืชผัก
	ยางพารา+ไม้ผล

การเก็บข้อมูลการดำรงชีพ ใช้การดำรงชีพตามแนวเศรษฐกิจพอเพียง โดยใช้แบบสัมภาษณ์แบบกึ่ง

โครงสร้าง (semi-structured questionnaire) และแบบมีโครงสร้าง (structured questionnaire) สัมภาษณ์ข้อมูลการดำรงชีพตามแนวเศรษฐกิจพอเพียง โดยมีประเด็นหัวข้อการสัมภาษณ์หลักๆคือ

1) ข้อมูลพื้นฐานครัวเรือน

2) การดำรงชีพตามแนวเศรษฐกิจพอเพียง 50 ตัวแปร คือ

-ความพอประมาณ ประเมินจาก ผลลัพธ์ (Outcome) ปริมาณการรายจ่ายที่ลดลง ปริมาณรายได้ที่

เหมาะสมพอใจ ปริมาณและความมั่นคงของผลผลิตอาหาร ระดับความยั่งยืนของทรัพยากรธรรมชาติ ความเป็นอยู่ การเอื้ออารีต่อกัน "รู้รักสามัคคี" ระดับการมีส่วนร่วมในสังคม ระดับการไมเบียดเบียนหรือการไม่ดำเนินกิจกรรมที่จะสร้างความเดือดร้อนต่อผู้อื่นๆ และความสุขมวลรวม ประเมินจาก ปัจจัยการอยู่เย็นเป็นสุข (well-being) ความพึงพอใจในชีวิต (life satisfaction) คุณภาพชีวิต (quality of life) และ ความเป็นจริงในชีวิตตรงกับความคาดหวังและความต้องการ (self actualization)

-ความมีเหตุผล ประเมินจาก ระดับการเข้าใจ รู้เหตุรู้ผล ความเกี่ยวข้อง และ กลยุทธ์ (Strategies)

ของปัจจัยต่างๆในองค์ประกอบของการดำรงชีพ ตามเงื่อนไขความรู้คู่คุณธรรม

-ความมีภูมิคุ้มกัน ประเมินจาก -การลดความอ่อนแอ ไม่แน่นอน (Vulnerability ) การเพิ่มทุน/

ทรัพย์สินในการการดำรงชีพ (Assets) การลดผลกระทบการเปลี่ยนผ่านโครงสร้างและกระบวนการ (Transforming)

โดยจะสัมภาษณ์เก็บข้อมูลช่วงก่อนร่วมโครงการ และทุกๆสิ้นปีหลังจากที่ได้ทำการปรับปรุง

เทคโนโลยีการผลิตพืชไปแล้ว เพื่อเปรียบเทียบการเพิ่มขึ้นของความพอเพียง 3 ด้าน

เกณฑ์การให้คะแนนตัวแปร ให้คะแนนตามประเภทการวัดค่าตัวแปร(scale) คือตัวแปรเชิง

ปริมาณมีการวัดแบบอัตราส่วน (ratio scale) มีการวัดเป็นตัวเลขหรือจำนวนนับ เช่น ปริมาณผลผลิต และตัวแปรเชิงคุณภาพมีการวัดแบบ อัตรภาค (interval scale) ซึ่งจะมีการให้ค่าคะแนนจากทัศนคติ เช่น ระดับความพอใจ หรือความคิดเห็น

เกณฑ์ที่จะใช้วัดความพอเพียง วัดจากการเพิ่มขึ้นหรือลดในช่วงก่อน ระหว่างปี และหลังโครงการ